"सडक सम्पत्ती, सडक दुर्घटना र यसको प्रयोग गर्ने विधि"

 


यातायातका साधनबाट एक स्थानदेखि अर्को स्थानसम्म पुग्न प्रयोग गरिने माध्यम सडक हो । सडक भनेको सवारी साधनहरूको आवागमनको लागि प्रयोग हुने मार्गलार्इ बुझाउछ । जलमार्गको सम्भावना नभएको, रेल मार्गको विस्तार भै नसकेको र हवाई मार्ग अधिकांश नेपालीको पहुंच बाहिर रहेकाले सडक यातायात एक मात्र भरपर्दो यात्राको माध्यम हो ।

 

सडक प्रयोग गर्ने अधिकार मात्र होइन कर्तव्य पनि हो । सडकबाट नै कुल ग्राहस्थ्य उत्पादनको करिव ५.४ प्रतिशत योगदान पुगेको छ । जति पनि यातायात छन् तिनीहरूबाटै मालसामानको ढुवानी गरिएको हुन्छ । सडक भनेको पूर्वाधारहरूको पनि पूर्वाधार हो । जुन देशमा सडक धेरै छ त्यो देश धनी हुन्छ । जापान, फ्रान्स, स्पेन,अइसल्याण्डमा सडक सम्पत्ती धेरै छन । यसरी सडक सम्पत्तीको मर्मत नगर्नु भनेको सम्पत्तीको मर्मत नगरेको हो । राज्यबाट कुल बजेट (सम्पत्ती) को ३ प्रतिशत बजेट सडकमा लगानी गर्नु पर्दछ । यदि तत्काल ३ प्रतिशत बजेट छुट्रयाउन सकिएन भने यसले ६ प्रतिशत नोक्सानी पुर्याएको हुन्छ । त्यसैले सडक सम्पत्तीको समयमा मर्मत हुनु पर्दछ । सडक सम्पत्तीमा नियमितताको भाग छुट्रटीनु पर्दछ । दाया वाया सडकको संरक्षणका लागि सार्वजनिक निजी साझेदारी (Public Private Partnership) को धारणा अनुसार संरक्षण गरिनु पर्दछ । सार्वजनिक निजी साझेदारीमा गाडी पार्किङ, सामान संकलन, विद्धुत, केवल र्इत्यादि प्रयोग गरेवापत कर लिन सकिने गरी ब्यवस्थापन गर्न सकिन्छ ।

 

सडक सम्पत्ती ब्यवस्थापन योजना बनाएर सडक मर्मत गर्ने अनुदान छुट्रयाएर मात्र कार्य गर्नु पर्दछ । वर्षेनि ठेक्का लगाएर सडकको निर्माण गर्ने भन्दा बहुबर्षीय ठेक्का माध्यमबाट कार्य गर्नु पर्दछ । जसले गर्दा सडकको गुणस्तर कायम गर्न सकिने, कार्यप्रगति हुने र मितव्ययी बन्नेमा विश्वास गर्न सकिन्छ ।

 

नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी सार्वजनिक सडकलाई देहाय बमोजिम वर्गीकरण गरी त्यस्तो सडकको केन्द्र रेखा देखि दायाँ बायाँ दुवैतिर एकतीस मीटरमा नबढाई सडक सीमा तोक्नेछ । तर एकै किसिमको सडकको सम्पूर्ण लम्बाईमा पनि भौगोलिक स्थिति (टोपोग्राफी) र बस्तीको कारण त्यस्तो सडक सीमा कम वेग गर्न वा पुल तथा पुलको वरपर नदीको तटवन्ध सुरक्षाको लागि चार किल्ला समेत खोली आवश्यक सीमा तोक्न सक्नेछ ।

(क) राजमार्ग,
(
ख) सहायक मार्ग,
(
ग) जिल्ला मार्ग,
(
घ) शहरी मार्ग ।

सडक सीमा तोकिएको फासला (क्षेत्र) भित्र भवन आदि बनाउन निषेध गर्न सकिने, सडक सीमा तोकिएकोमा सडक सीमाको र सडकसीमा नतोकिएकोमा सार्वजनिक सडकको किनाराबाट ६/६ मिटरमा नबढ्ने गरी नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी तोकेको फासलाभित्र पर्खाल बाहेक अन्य कुनै किसिमको स्थायी बनौट (स्ट्रक्चर) वा भवन कसैले निर्माण गर्न नपाउने गरी निषेध गर्न सक्नेछ भन्ने व्यवस्था सडक ऐनमा उल्लेख छ । तर नगर विकास सम्बन्धी योजना लागू भएको क्षेत्रमा तत्सम्बन्धी प्रचलित नेपाल कानुनमा व्यवस्था भएबमोजिम हुनेछ ।

यसरी निषेध गरिएको फासलाभित्र कसैले कुनै किसिमको स्थायी बनौट वा भवन निर्माण गरेमा त्यस्तो बनौट वा भवन सडक विभागको आदेशले भत्काउन सकिनेछ । सडक विभागले त्यस्तो बनौट वा भवन भत्काउँदा लागेको खर्चसमेत सम्बन्धित व्यक्तिबाट भराउन सक्नेछ भन्ने पनि कानूनी ब्यवस्था रहेको छ ।

नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी देहाय बमोजिम सडकको वर्गीकरण गर्न सक्नेछ ब्यवस्था रहेको छ ।

(क)    राष्ट्रिय लोक मार्ग,

(ख)    प्रदेश लोक मार्ग,

(ग)    स्थानीय सडक,

(घ)    ग्रामीण सडक,

(ङ)    शहरी सडक,

(च)    कृषि सडक,

(छ)    तोकिए बमोजिमका अन्य सडक।

सार्वजनिक सडकको निर्माण, विस्तार वा सुधार गर्न वा सडक सीमाको निमित्त कुनै जग्गा प्राप्त गर्नु परेमा नेपाल सरकारले जग्गा प्राप्ति सम्बन्धी प्रचलित कानुन बमोजिम जग्गा प्राप्त गर्न सकिने स्पष्ट कानुनमा उल्लेख गरिएको छ। यसरी सडक निर्माण, विस्तार वा सुधार गर्दा अरूजग्गा अधिग्रहण गर्न सक्ने र कुनै सार्वजनिक सडकको निर्माण, विस्तार वा सुधार गर्ने काम पूरा नभएसम्म सडक सम्बन्धी कामको लागि सडक विभागले कुनै जग्गा अस्थायी रूपले अधिग्रहण गर्न सक्नेछ र त्यस्तो सडकको निर्माण, विस्तार वा सुधार गर्न आवश्यक निर्माणका सरसामान उपकरण राख्न वा त्यस्तो निर्माण विस्तार वा सुधार सम्बन्धी कार्यको रेखदेख वा नियन्त्रण गर्ने व्यक्तिहरू बस्ने घर, कटेरो बनाउन,त्यस्तो सडकको निर्माण, विस्तार वा सुधार गर्ने कार्य सम्पन नभएसम्म त्यस्तो सडकबाट हुने आवागमन चालू राख्न वा निर्माण पूरा नभएसम्म सो सम्बन्धी सरसामान वा उपकरण ओसार पसार गर्न आवश्यक पर्ने अस्थायी किसिमको छुट्टै सडक बनाउन अदि यिनै उल्लिखित कामको लागि विशेष स्थिति परेमा नेपाल सरकारले घर जग्गा अधिग्रहण गर्न सक्ने कानुनमा उल्लेख गरिएको छ । तर विशेष स्थिति परेमा बाहेक कसैको घर जग्गा अधिग्रहण गर्न हुँदैन । यसरी कुनै व्यक्तिले आफनो वासस्थानको निमित्त प्रयोग गरी राखेको घर, टहरा वा इमारत,देवस्थल, स्कूल, अस्पताल, धर्मशाला वा अनाथालयको निमित्त प्रयोग भई रहेको जग्गा विशेष अवस्थामा अधिग्रहण गरेको जग्गा जुन कार्यको निमित्त अधिग्रहण गरिएको हो, सो कार्य सम्पन्न भएपछि त्यस्तो जग्गा सम्बन्धित जग्गावाला वा निजको हकवालालाई भरसक अधिग्रहण गर्दा कै अवस्थामा फिर्ता गरि दिनु पर्नेछ । नेपाल सरकारले फिर्ता गर्न नसक्ने रहेछ भने अधिग्रहण गरिने जग्गाको उचित क्षतिपूर्ति दिन सक्ने छ ।

 सडक विभाग, सम्बन्धित प्रदेश सरकार, गाउँपालिका वा नगरपालिकाले आवश्यकताअनुसार सार्वजनिक सडकको दायाँ वायाँ रुख विरूवा लगाउनु पर्नेछ । यसरी लगाइएको रुखको काँटछाँट गर्ने वा त्यस्तो रुखले आवागमनमा बाधा पुर्याएमा त्यसलाई हटाउने जिम्मेवारी सडक विभागको हुनेछ ।

नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी कुनै सार्वजनिक सडकले वहन गर्न सक्ने वजनको हद तोकी त्यस्तो सार्वजनिक सडकमा त्यसरी तोकिएको हद भन्दा बढी वजनको सवारी चलाउन नपाउने गरी निषेध गर्न सक्नेछ ।

सार्वजनिक सडकको निर्माण, मर्मत वा सम्भारको सम्बन्धमा कुनै आसपासको जग्गाबाट माटो, ढुङ्गा वा बालुवा लिन आवश्यक परेमा सडक विभागको आदेशानुसार आवश्यक परिमाणमा माटो, ढुङ्गा वा बालुवा लिन सकिनेछ । त्यस्तो जग्गाबाट माटो, ढुङ्गा वा बालुवा लिंदा त्यसमा रहेको कुनै बाली रुख विरुवा वा अन्य कुनै चीज वस्तुको नोक्सानी भएमा क्षतिपूर्ति दिनु पर्नेछ । त्यस्तो जग्गाबाट माटो ढुङ्गा वा बालुवा लिंदा खाल्टो पर्न गएमा त्यस्तो खाल्टो सम्याउन व्यहोर्नु पर्ने जति रकम क्षतिपूर्ति दिनु पर्नेछ भन्ने पनि कानुनी ब्यवस्था रहेको छ । कसैले सार्वजनिक सडकमा कुनै माल वस्तु छोडेको, राखेको वा फालेको कारणबाट त्यस्तो सडकको आवागमनलाई कुनै किसिमले बाधा पु¥याएको भए त्यस्तो माल वस्तु हटाउनको निमित्त मुनासिव माफिकको अवधि तोकी सरोकारवाला व्यक्तिको नाममा सडक विभाग, सम्बन्धित प्रदेश सरकार, गाउँपालिका वा नगरपालिकाले  आदेश जारी गर्न सक्नेछ र आदेशको अवधिभित्र नहटाएको वा धनी पत्ता नलागेको माल वस्तुलाई सडक विभाग, सम्बन्धित प्रदेश सरकार, गाउँपालिका वा नगरपालिकाले सडकको छेउ लगाई राख्न वा आफना कब्जामा राख्ने गरी अन्यत्र लैजान सक्नेछ । तर माल वस्तु बाहेक सार्वजनिक सडकको दायाँ बायाँ रहेको कुनै घर वा परखालमा सडकपट्टि निस्कने गरी राखिएको, जडिएको वा बनाइएको कुनै चीज वस्तु वा ढोका वा रुखको हाँगा वा लहरा वा तारले त्यस्तो सडकमा हुने आवागमनमा अवरोध हुन गएकोछ भन्ने ठहराएमा त्यस्तो अवरोधलाई हटाउन वा अवरोध नहुने गरी मिलाई राख्न सरोकारवाला व्यक्तिको नाममा उचित म्याद तोकी सडक विभाग, सम्बन्धित प्रदेश सरकार, गाउँपालिका वा नगरपालिकाले आदेश जारी गर्न सक्नेछ ।

सडक विभागको स्वीकृति प्राप्त नगरी कसैले सार्वजनिक सडकसँग जोडिने गरी प्रवेश मार्ग बनाउन, सार्वजनिक सडक वा सडक सीमाभित्र खाडल वा कुलो खन्न वा भत्काउन, किला, लट्ठा, तगारो आदि गाड्न वा हाल्न वा घर टहरो वा छाप्रो बनाउन वा सडक सीमाभित्रको जग्गा आवादी गर्न वा यस्तै अन्य कुनै कार्य गर्न हुँदैन । कसैले सडक विभागको स्वीकृति प्राप्त नगरी त्यस्तो कार्य गरेमा सडक विभागले त्यस्ता व्यक्ति उपर यस ऐन बमोजिम कारवाही चलाउने छ ।

सरकारी कार्यालयहरूले पनि सडक खन्नु परेमा सूचना दिनु पर्नेः नेपाल सरकारको कुनै कार्यालयले कुनै कामको लागि सार्वजनिक सडक वा सडक सीमा खन्नु पर्दा सडक विभागको पूर्व स्वीकृति लिई खन्नु पर्छ र त्यसरी सडक वा सडक सीमा खन्ने सम्बन्धमा सडक विभागले कुनै तरीका वा शर्त तोकेको भए सो समेत पालन गर्नु पर्नेछ ।

यसरी सडक निर्माणमा कानुनले सहजता प्रदान गरेको स्पष्ट हुदा हुदै पनि सडक निर्माणमा ढिलाइ हुनु, सडक दुर्घटना बढ्रदो हुनु र सडकको गुणस्तरमा पनि गिरावट अउनु किन होला अत्यन्त सोचनीय विषय बनेको छ।

संस्थागत, संरचनागत, प्रकृयागत, कानुनी व्यवस्था हुदा हुदै पनि हामीले सुरक्षित सडक यातायात बनाउन नसक्नु जिम्मेवार निकाय को हो भन्ने प्रश्न उठ्रनु स्वभाविकै हो । वर्तमान अवस्थामा सुरक्षित सडक यातायात बनाउन के गर्नु पर्ला भनेर यो लेखबाट वहस चलाउने प्रयास गरिएको छ र सडक यातायात सम्वन्धी सूचना सम्प्रेषण पनि गर्ने जमर्को गरिएको छ । त्यसैले यहाँ नेपाल सरकारका जिम्मेवार निकाय, सम्वन्धित प्रदेश सरकार, स्थानीय तह, यातायात ब्यवसायी, सञ्चारकर्मी पत्रकार, राजनितिक दल, जनप्रतिनिधि, कर्मचारी लगायत सवै वहस र कार्यान्वयन पक्षमा लाग्नु जरूरी देखिन्छ ।

कानुनी व्यवस्था, संरचनागत व्यवस्था र संस्थागत ब्यवस्थाबाट सुरक्षित सडक यातायात बनाउने कोशिस भएको पनि छ । तर, सडक यातायात असुरक्षित बन्दै गईरहेको छ, सडक दुर्घटना र दुर्घटनामा ज्यान गुमाउनेहरुको संख्या ह्वात्तै बढेको छ । दुर्घटनामा निर्दोष नेपालीहरुले अकाल मृत्युवरण गर्नु परेको छ । अपांङ्ग भएर बांच्न बाध्य छन, धनको क्षति त्यतीकै छ दुर्घटनाले व्यक्ति, परिवार, समाज तथा देशलाई ठुलो क्षती भईरहेको छ ।

सडक दुर्घटनाका कारणहरू

यातायात आयातमा असन्तुलन,

नेपालमा यातायातका साधनहरुको आयात अनियन्त्रित र असन्तुलित हुनु सडक दुर्घटनाको कारण हो । धेरै सवारी साधन दर्ता भएको छ ।

हाल देशमा करिव वीसलाख भन्दा धेरै सवारी साधन रहेको छ । नेपाल भित्रिएका सवारी मध्ये बस सर्वसाधारणको सेवामा बढी उपयोगी छ जसले धेरै सर्वसाधारणलाई सेवा दिन सक्ने साधन हो । तर, बसको संख्या  अरू सवारी साधनको तुलनामा कम नै रहेको छ । तर निजी प्रयोजनका साधनमा मोटरसाइकल अति धेरै रहेको छ त्यस्तै कार, जिप र भ्यान पनि तीव्र रूपमा बढ्न पुगेको छ । जनताका सेवाका लागि यातायातको साधनको आयातमा भौतिक पुर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालयको  काम वैज्ञानिक र व्यवहारिक देखिएन । सर्वसाधारणको सेवा दिने ठुला सवारी साधनहरु थोरै आयातले यात्रुहरुले कोचिएर यात्रा गर्नु पर्ने अवस्था भयो । निजी सवारी साधनहरु मोटरसाइकल, कार आयात भने अनियन्त्रीत भित्रिनाले सडकमा भिड सिर्जना गरिदियो जसले गर्दा दुर्घटनालाई निम्त्यायो ।

 

 

 

 

 

 

 

सडक विस्तार र मर्मतमा सुस्तता

सडक विभाग मार्फत मुलुकभर सामरिक सडक संजाल र स्थानीय सडक संजाल गर्दै कमै मात्र सडक निर्माण भएको र तर सडक मर्मत भने प्रभावकारी नभएकोले सडक निर्माण र सवारी आयातको यो असन्तुलन सडक दुर्घटनाको कारणका रुपमा देखिन्छ । यसैगरी सवारी दर्ता गर्दा रुटको अवस्था, यात्रुहरुको चाप, सडकको अवस्थाको अनुगमन नहुनु दुर्घटनाका कारण बनेको छ ।

 

विकासको नाममा विनास  

गाउँमा सडक खन्नु र सवारी गुडाउनुलाई गाउँलेहरु गर्व मान्छन् । सवारीमा यात्रा गर्ने सपनालाई साकार पार्न सबै मिलेर सडक त खन्छन तर सवारी गुडाउनका लागि उपयुक्त सडक बन्यो कि बनेन त्यसबारे परिक्षण नै नगरी देशका अधिकांश पहाडी तथा ग्रामिण क्षेत्रमा स्थानिय श्रोत साधनबाट सडक विस्तार गरी सवारी कुदाउने गरेका छन् जुन दुर्घटनाको कारणका रुपमा देखिएका छन् । इन्जिनियरको विनापरामर्श भारीयन्त्र चालकले सडक खन्ने कार्य देखिएका छन् । जसले गर्दा सडक निर्माणको नाममा विनास पनि हुने गरेको छ ।

 

सडक अतिक्रमण

सडकमै हाट बजार लगाउने, घर टहरा बनाउने, पसलहरु थाप्ने, सडक अवरुद्ध हुने गरी निर्माण सामग्रीहरु थुपार्ने, कर संकलनका नाममा ढाट तथा घुम्ती राख्ने, सुरक्षा चेकपोष्टका नाममा जिकज्याक (व्यारियर्स) राख्ने, पशु पंक्षी छाडा छोड्ने, सडकमै धान तथा सनपाट सुकाउने, जथाभावि सवारी पार्किङ गर्ने कार्यले दुर्घटना बढाएको छ ।

 

 

 

जीर्ण सडक र तत्काल मर्मत नहुने

सडक विस्तार कार्य सुस्त छ, भएका जीर्ण छन् । पहाडका सडकहरु रेखा मात्र कोरिएका छन् । केही स्थानका बाहेक अधिकांश सडकहरु भत्किएका, खाल्डा परेका, साईड दिनै नसकिने सांघुरा, खोला तथा खहरेमा बनेका पुलहरु एकतर्फि खालका, पानी जम्ने, बाढी बग्ने खालका छन्  । खोलाको यात्रा, हिलाम्मे धानखेतको यात्रा, चट्टाने गग्रेटोको यात्रा, मरुभूमि जस्तो धुलाम्मे यात्रा नेपालको सडकको एउटै यात्राले सवै अनुभव संगाल्न पाईनछ ।

सडक जस्तै सवारी साधन

लामो रुटमा चल्ने केही सवारी साधनहरु बाहेक छोटा तथा सहरी क्षेत्रमा सञ्चालित अधिकांश सवारी साधनहरु पुराना छन् । प्राविधिक तथा यान्त्रिक रुपमा अनुपयुक्त सवारी साधन गुडिरहेका छन् । सवारी सञ्चालन गर्न हुने नहुने भेहिकल फिटनेश टेष्ट गर्ने प्राविधिक सम्बन्धी सवारीका श्रमिक सहचालक हुने गरेको छ । सहचालकबाट हुन नसके अनुभवका आधारमा बनेका मिस्त्रिबाट मर्मत हुने गरेको छ । जिर्ण सडक, जिर्ण सवारी साधन क्षमता भन्दा बढी लोड दुर्घटनाको कारण बनेको छ ।

यातायात व्यवस्थापन

सार्वजनिक यातायात सेवाको सञ्चालन तथा व्यवस्थापन यातायात व्यवसायी तथा यातायात श्रमिकहरुले गरिरहेका छन् ।

 

यातायात व्यवसायी: सार्वजनिक यातायात सेवामा निजी लगानीका कारण सेवामुखी भन्दा नाफामुखी भएको छ ।  धेरै कमाउन क्षमता भन्दा बढी यात्रु चढाउने, प्राविधिक तथा यान्त्रिक रुपमा ठिक नभएका सवारी मर्मत नगरी कुदाउने, मिस्त्रीले सामान फेर्न सल्लाह दिएपनि जवरजस्ती त्यस्तै अवस्थामा चलाउने, कलेक्शन (पैसा) थोरै हुंदा रिसाउने, सेवामुखि समयसारिणी बनाउनु भन्दा पैसामुखि, समाजसेवा भन्दा व्यक्तिगत स्वार्थमा केन्द्रीत हुदै कमाउ मानसिकताका कारण सडक दुर्घटना निम्तीएको छ । साथै पेशाप्रति गैर जिम्मेवार, ठेक्कामा जिम्मा लगाउने प्रवृतिले पनि दुर्घटना बढेको छ ।

 

यातायात श्रमिक (चालक):  

तीव्र गतिमा सवारी चलाउने, अनावश्यक प्रतिष्पर्धाप्राविधिक तथा यान्त्रिक खरावी भएको सवारी चलाउने, क्षमता भन्दा बढी यात्रु चढाउने, जोखिम मोलेर नयां र अप्ठ्यारो सडकमा सवारी चलाउने, हेलचेक्र्याई तथा रिसाएर सवारी चलाउने, कम उमेरमा ठुला सवारी चलाउनु, सडक प्रयोगबारे ऐन कानुन बारे चेतना नहुनु दुर्घटनाका कारण हुन् ।
पुराना र पाका चालकहरु सुरक्षित भविश्य र राम्रो ज्यालाको खोजीमा खाडी मुलुक तर्फ लर्को लागेर जाने गरेका छन् । अहिले नयां चालकहरुको प्रवेश कार्यथलोमा बढेको छ । अहिलेका चालकहरु प्राय युवा भएकाले पनि दुर्घटना बढेको छ ।

 

चेतना अभाव

पैदल यात्री: कसरी सडक पार गर्ने भन्ने चेतना नहुनु, कुदिरहेको सवारीलाई रोक्न कति लामो ठाउं चाहिन्छ भन्ने नबुझी अटेर गरि सडक पार गर्न खोज्नु, यान्त्रिक गडबडी हुंदा तत्काल ब्रेक लाग्दैन भन्ने नबुझ्नु, झुण्डिएर, कोचिएर जबरजस्ती यात्रा गर्नु हुदैन भन्ने ज्ञान नहुनु, दुर्घटनाको कारण हो । फुटपाठमा हिड्नु पर्छ सडक सवारी गुड्ने ठाउं हो भन्ने नबुझ्नु दुर्घटनाको कारण हो ।

 

सडकप्रयोगकर्ता: चार पाङग्रे, दुई पाङग्रे भएभरका सवै सवारी साधन तथा मानिसले प्रयोग गर्ने सडक नै हो । सडक साझा सम्पति हो तर त्यसलाई प्रयोग गर्नेहरुले कहिलेकाहीं त्यो कुरा विर्सने गरेका छन्, आफुलाई सहज खोज्दै अरुको सडक प्रयोग गर्ने अधिकारलाई हनन् गर्ने गर्दछन् जसका कारण दुर्घटना हुने गरेको छ । सडक लेनको प्रयोग पनि

नभएको कारणले गर्दा दुर्घटना हुने गरेको छ ।

यात्रु:  झुण्डिएर, कोचिएर, हुडमा चढेर यात्रा गर्नुहुदैन भन्ने चेतना नहुनुआफुलाई सहज हुनेगरी घरकै छेउमा, भनेकै ठाउमा, भन्ने वित्तिकै सवारी रोक्न लगाउन चालकलाई दवाव दिन हुदैन भन्ने चेतना नहुनु दुर्घटनाको कारण हो ।

 

जनप्रतिनिधिहरू:
जनप्रतिनिधिहरू योजना बनाएर गाउं गाउमा सडक विस्तार गरेका छन् त्यसलाई विकासका हिसावले राम्रै मान्नु पर्छ । तर सडकको गुणस्तर तथा त्यसको प्राविधिक परिक्षण नै नगरी तिनै जनप्रतिनिधिहरुले गाउँसम्म चाडै सवारी लैजाने र राजनीतिक जस लिने होडका कारण सडक दुर्घटना हुने गरेको छ ।

 

ट्राफिक र ट्राफिक प्रहरी:

ट्राफिक भन्नाले सडकमा सवारी साधनको चाप, त्यसको चलायमानता र आवतजावतमा त्यसले उत्पन्न गराउने असहजता हो । ट्राफिक प्रहरीले सडकको असहजतालाई व्यवस्थापन तथा आवागमनलाई सहजीकरण गर्ने निकाय प्रहरी हो । जसलाई आवागमनमा प्रतिकुल असर पार्ने र अक्षम्य नियम उलंघन गर्नेलाई नियमन गर्न ऐनले विशेष अधिकार समेदिईएको छ । यस्तो भद्रगोल अवस्थामा ट्राफिक प्रहरीलाई ऐनले दिएको जिम्मेवारी पुरा गर्नु सम्भव छैन ।

सडकमा उत्पन्न हुने ट्राफिक समस्याका विषयलाई भुलेर सडकमा गुड्ने सवारी साधन र चालकबाट मात्र सबै कुराको अपेक्षा गरेर कारवाही हप्कीदप्की, गालीगलौज, जरिवानाका नाममा पनि दुर्घटनालाई मलजल गरेको छ । ट्राफिक प्रहरीको जनशक्ति पनि कमी हुनु तथा प्रयाप्त मात्रामा परिचालन गर्न जनशक्ति अभाव हुनुले पनि अनुगमन हुन नसक्दा दुर्घटना निम्त्याएको छ ।

 

दुर्घटना र ट्राफिक प्रहरी:

दुर्घटनाका कारण केके हुन्, न्युनिकरणका उपायहरु के के हुन सक्छ र कसले के भुमिका निर्वाह गर्नु पर्छ भन्ने सुझाव ट्राफिक प्रहरीले सुझाव दिनु पर्छ । यातायात व्यवस्थापन, सञ्चालन, परिचालन र सार्वजनिक यातायातलाई सहज बनाउने विषयमा ट्राफिक प्रहरीले राज्यलाई योजना सुझाउनु पर्छ । ट्राफिक योजना बनाउदा नेपाल सरकार तथा प्रदेश सरकारले अनिवार्य रूपमा ट्राफिक विशेषज्ञ सहित योजना बनाउन सक्नु पर्दछ ।

दुर्घटनामा बढी दोषी चालक देखिएको एक अध्ययनबाट खुलेको छ । ट्राफिक प्रहरीलाई अधिकार कम भयो, जनशक्ति कम भयो,सडक र सवारीको अनुपातमा ट्राफिक प्रहरी थोरै भयो । कुनै पनि दुर्घटनाको वैज्ञानिक अनुसन्धान विना दोषको प्रतिशत खुट्याउन सकिदैन । अहिलेसम्म भएका सवारी दुर्घटनाको अनुसन्धान भएका छैनन। अध्ययन विनाको तर्क पूर्वाग्रहपूर्ण हुन्छ। पूर्वाधार, विधि र संयन्त्र नबनेसम्म दुर्घटना टर्दैन । त्यसैले दुर्घटना निम्त्याएको छ ।

 

दुर्घटना घटाउने सुझावहरू

प्राविधिक पक्ष:

·          सवारी साधनको जांच तथा गति नाप्ने (स्पीड कन्ट्रोलर) उपकरणको व्यवस्था गर्नु पर्छ ।

·         सवारी साधनहरुमा पहेंलो उज्यालो रंगको प्रयोगलाई प्रोत्साहित गर्नु पर्छ ।

·         पहाडी क्षेत्रका सांघुरा तथा कच्ची सडकमा तिन वटा साफ्ट भएका लामा सवारी साधन सञ्चालनमा रोक लगाउनु पर्छ ।

     फोर ह्विल अनिवार्य गरिनु पर्छ ।

·          रातको लागि विशेष ट्राफिक संकेत बोर्डहरु राखिनु पर्छ ।

·          सवारी साधनको अवस्थाको जांच भेहिकल फिटनेस केन्द्रहरु स्थापना गरिनु पर्छ ।

·           रुट तथा सवारी क्षमता अनुसार सञ्चालन अनुमति दिईनु पर्छ ।

·           सडकको लगत राखि प्राविधिक परिक्षण गर्नु पद्र्धछ ।

·           सडकको प्राविधिक परिक्षण नगरी सवारी सञ्चालनको अनुमति दिईनु हुन्न ।

·           सवै प्रकारका सवारीको आयु निश्चित तोकिनु पर्छ र नष्ट गरिनु पर्छ ।

·         सवै लोकमार्गमा स्थानीय तहले अनिवार्य रूपमा सिसि क्यामेरा ब्यवस्थापन र अनुगमनको ब्यवस्था गर्नु पर्दछ ।

 

 

 

भौतिक पुर्वाधार पक्ष:

·         सडक विस्तार कार्य तीव्र बनाइनु पर्छ । सडकलाई बलियो र फराकिलो बनाउनु पर्छ ।

·          सडक  मर्मत २४ सैं घण्टा, सडक विस्तार ३ सय ६५ दिन निरन्तर हुनु पर्दछ ।

·         सडक मर्मतमा बार्षिक कुल बजेटको कम्तिमा १ प्रतिशत सडक मर्मत खर्च छुट्रयाउनु पर्दछ ।

·          पैदल यात्री तथा दुई पाङग्रे सवारीका लागि छुट्टै सडक लेन बनाउनु पर्छ ।

·          हाई वे भनिएका सडकलाई हाई वे को मापदण्ड अनुसार तत्काल व्यवस्थित गरिनु पर्छ ।

·          पार्किङ, यात्रु चढाउने ओराल्ने निश्चित स्थानमा मात्र गरिनु पर्दछ ।

·          हाईवेमा सञ्चालित होटलहरुको गुणस्तर तथा यात्रुहरुको हित अनुकुल बनाउन नियमन गरिनु पर्छ ।

·           सडक आसपासका घुम्तीहरु, ढाटहरु, जिकज्याकहरु हटाईनु पर्दछ ।

·            फास्ट ट्याक रोडको निर्माण गरी सोको वरपर बस्ती बसाउन निषेध गरिनु पर्छ ।

·           सवारी संचालनकालागि आवश्यक सवै पूर्वाधार भएपछि मात्र सडक खुल्ला गरिनु पर्छ ।

·         पूर्वाधार अनुसारको सडक क्षमता सवारी जाँच गरिनु पर्दछ ।

 

शैक्षिक पक्ष:

सवारी चालक अनुमति पत्र लिनु अघि वा लिईसकेपछि सिटिईभिटि वा नेपाल सरकारको मान्यता प्राप्त सस्थाबाट तालिम लिनु पर्ने र त्यस्ता तालिम लिएपछि मात्र व्वसायिक रुपमा सवारी चलाउन योग्य मानिने व्यवस्था गरिनु पर्छ ।

·         क्षेत्रीय स्तरमा सवारी चालक तालिम केन्द्रको स्थापना

·          प्रत्येक वर्ष निश्चित संख्यामा चालकहरुलाई विदेशको राम्रो सडक       संचालनको अवस्थाको अवलोकन भ्रमणमा लैजाने कार्यक्रम    

     ल्याउनु पर्दछ ।

·          सडक सुरक्षाका विषयमा पाठ्य सामग्री बनाई विद्यालय तहमा अनिवार्य गरिनु पर्छ ।

·          सडक सुरक्षा बारे जनचेतनामुलक सामग्रीहरु सञ्चार माध्यमहरुबाट   प्रकाशन तथा प्रशारण गरिनु पर्छ ।

·          सडक सुरक्षा दिवसलाई सडक सुरक्षाका विषयसंग जोडेर हाजीरी जवाफ, निवन्ध प्रतियोगिता, चित्रकला प्रतियोगिता, बत्तृत्वकला,   ट्राफिक    सप्ताह जस्ता कार्यक्रमहरु गरिनु पर्छ ।

·         सडक सुरक्षाका विषय, दुर्घटना न्युनिकरणको विषयमा प्रशिक्षण सामग्री बनाई यातायात मजदुरहरु, पैदल यात्री तथा अन्य सडक    प्रयोगकर्ता सवैलाई सरोकारवालाहरु मार्फत शिक्षा दिनु पर्छ ।

·         सवारी साधनबाट सडकमा फोहोर फाल्न अनिवार्य निषेध गरिनु पर्ने   शिक्षा दिनु पर्दछ ।

·         विद्धालयहरूबाट प्रत्येक हप्ताको शुक्रबार कम्तिमा १५ मिनट सडक सुरक्षा सम्बन्धी प्रार्थनाको समयमा सडक सुरक्षा यातायात शिक्षा दिनुपर्छ ।

 

गर्नै पर्ने थप पक्ष

सवारी चालक अनुमति पत्र सम्बन्धमा:

·         मोटरसाईकल तथा स्कुटरका लागि २० वर्ष, साना तथा मझौलाका     लागि २२ वर्ष र ठुला सवारीका लागि २५ वर्ष उमेर अनिवार्य गरिनु पर्छ ।

·          सवारी चालक अनुमति पत्र लिदा व्यवसायिक र गैर व्यवसायिक     प्रयोजन स्पष्ट खुलाउनु पर्दछ ।

·          सवारी चालक अनुमति पत्रका लागि प्रयोगात्मक परीक्षा विधिलाई    कडाई गर्दै भौगौलिक बनाबटका आधारमा परीक्षा प्रणाली कायम     गरिनु पर्छ ।

·          सडक आसपास लाग्ने हाटबजार सडकबाट निश्चित दुरी ऐन मै ताकिनु पर्छ ।

·          सडक आसपास मदिरा सेवन, विक्रि वितरण प्रतिवन्ध गर्नु पर्छ ।

·          सडक अतिक्रमण गरी बनाइएका घर टहरा भत्काउनु पर्छ ।

·          सडक तथा सडक छेउमा निर्माण सामग्री थुपार्ने, सवारी पार्किङ गर्नेलाई कारबाही गर्नु पर्छ ।

·          सहरी तथा पहाडी रुटमा सिट क्षमता भन्दा बढी कति सम्म यात्रु    बोक्न पाईने भन्ने किटान गरिनु पर्छ ।

·          यातायात श्रमिकहरुको लगत राख्नु पर्छ । परिचालक अनुमति   पत्रको अनिवार्य व्यवस्था गरि काम गराउदा विवरण सहितको   कागजात दुवै पक्षसंग रहनु पर्छ ।

·         सवारी चालक र सहचालकको लागि अनिवार्य रूपमा पहिचान खुल्ने   पोशाकको ब्यवस्था गरिनु पर्दछ ।

 

वातावरणीय पक्ष:

·          घरपालुवा चौपाया, जस्तैकुकुर, सुंगुर, गाई बाख्रा, कुखुरालगायतलाई   सडकमा छाड्ने धनीलाई कारवाही गर्नु पर्छ । जरिवानाको वजन    राम्रो हुनु पर्दछ ।

·          बालबालिकाहरुलाई साईकल चलाएर सडकमा जान निषेध गरिनु पर्छ ।

·          सडक छेउमा राखिएका विज्ञापनका होर्डिङबोर्डहरुलाई तत्काल    हटाईनु पर्छ ।

·          समय समयमा सवारी चालकको निशुल्क आंखा लगायत       स्वास्थ्य परीक्षणको व्यवस्था गर्नु पर्छ ।

·          स्टेयरिङमा चालकसंग वादविवाद गर्नेचालकलाई हातपात गर्नेलाई   कारवाही गरिनु पर्छ ।

·         हिंउद वर्षाका समय वातावरणीय अवस्थालाई वैज्ञानिक परीक्षणका    आधारमा सवारी चल्न दिने नदिने अनुमति दिनु पर्छ ।

·         सवारी साधनहरुबाट उत्पन्न हुने अवाजलाई साउण्ड प्रुफ गर्ने    व्यवस्था गरिनु पर्छ ।

·         यातायात श्रमिकहरुलाई आधारभुत पारिश्रमिक तोकिनु पर्छ र    त्यस्ता पारिश्रमिक पाए नपाएको अनुगमन गरिनु पर्छ ।

·         लामो दुरीमा चल्ने सवारीलाइ दैनिक रूपमा चेकजाँच गराइ     सवारीको ब्यवस्थापन गरिनु पर्दछ ।

·         लामो दुरीमा चल्ने सवारीमा अनिवार्य रूपमा दुर्इजना सवारीचालकको ब्यवस्था गरिनु पर्दछ ।

 

 कानुनी पक्ष:

·       दुर्घटनामा दोषी देखिएका चालक, गाडी धनी, पैदल यात्री, अन्य सवारी साधन, सडक प्रयोगकर्ता, सडक विभागलाई कसुरका आधारमा कारवाहीको व्यवस्था गर्नु पर्छ ।

·       दुर्घटनामा लापरवाह, हेलचेक्र्याई, सडक सुरक्षा नियम उलंघन भएको प्रमाणित भए दोषका आधारमा चालकलाई कारबाही गर्नु पर्छ ।  तर दुर्घटनाको बैज्ञानिक, निश्पक्ष, आग्रह र पूर्वाग्रह रहित अनुसन्धान हुनु पर्दछ ।

·       दुर्घटनाका कारण र दोषीहरुको पहिचान गर्न सरोकारवाला संलग्न रहेको न्यायीक छानबिन आयोग गठन गरिनु पर्छ । उद्धारका लागि दुर्घटना उद्धार समिति र घाईतेको तत्काल उपचारका लागि उपचार केन्द्रको व्यवस्था गरिनु पर्छ ।

·       सवारी साधन आयात तथा दर्ता गर्दा यात्रुको चाप, आवश्यक्ता, रुटको अध्ययनपछि मात्र गरिनु पर्छ । रुट ईजाजत पत्र नलिई सवारी    साधनलाई चल्न दिनु हुदैन ।

·       रुट निर्धारण, समयसारिणी व्यवस्थापनमा राज्यको स्विकृति हुने नीति बनाईनु पर्छ । जुन प्रयोजनका लागि सवारी ल्याईएको हो त्यही प्रयोजनमा मात्र प्रयोग गरिनु पर्छ ।

·       सडक सुरक्षा परिषद तीन तहको सरकारबाट छिट्रटै  सरोकारवाला तथा विशेषज्ञहरुको सहभागीतामा गठन गरिनु पर्दछ ।

·        सार्वजनिक यातायातका क्षेत्रमा क्रियाशिल सस्थाहरुबीच समन्वयकारी भूमिकाका लागि स्थायी प्रकृतिको निकायको व्यवस्था गरिनु पर्छ ।

·       सार्वजनिक यातायातमा राज्यको उपस्थिति हुने गरी कानूनी व्यवस्था गर्नु पर्दछ ।

·        यातायात प्राधिकरणको व्यवस्था गर्नु पर्दछ ।

·       सवै तहमा (गाउपालिका र नगरपालिकामा) स्थानिय यातायात व्यवस्थापन समिति गठन गरी स्थानीय सडकमा रुट निर्धारणको पूर्ण जिम्मेवारी र यातायात व्यवस्थापनको जिम्मेवारी स्थानीय यातायात व्यवस्थापन समितिलाई दिनु पर्छ ।

·       सडक दर्ता शुरू गर्नु पर्दछ । जसमा लम्बाइ कति छ,कस्तो छ, कहिले सम्पन्न भएको हो, कस्तो अवस्थामा छ भन्ने विवरणको अभिलेख हुनु पर्दछ ।

·       सडक सूची Road Inventory Survey ब्यवस्थित हुनु पर्दछ ।

·       सडक मापदण्ड स्वीकृती हुनु पर्दछ । सडक सञ्जालको पनि अभिलेख र ब्यवस्थापन हुनु पर्दछ । मापदण्ड पुरा गरेको गुणस्तरीय सडकमा जति धेरै सवारी गुडकेको छ त्यति Vehicle Operating Cost कम हुन्छ । Vehicle Operating Cost बढ्रनु भनेको बस्तु वा सेवामा मूल्य बढ्रनु हो । यसमा सडकको नामाकरण गर्दै Road Assest Management, Total Transportation Cost, Regular Road Management समेतलाइ ध्यान दिनु पर्दछ ।

·       कालोपत्रे सडकमा पानी रहनु हुदैन, पानी सडकको लागि शत्रु हो भन्ने विषयको ज्ञान गराइ उचित कानुनी व्यवस्था हुनु पर्दछ ।

·       सडकमा सवारी गुडेको नगुडेको अवस्था जे होस नियमित मर्मत गर्नु पर्दछ भन्ने कानुनी व्यवस्था गरी बजेटको अंश तोकिनु पर्दछ ।

·       राष्ट्रिय राजमार्गमा कम्तिमा १५ देखि २० कि.मि.को दुरीमा अस्पतालको व्यवस्था वा र्इमरजेन्सी स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्न सकिने उचित ब्यवस्था गरिनु पर्दछ ।

 

जिम्मेवार पक्षहरू

·       भौतिक पुर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालय,

·       प्रदेश सरकार

·       यातायात व्यवस्था विभाग,

·       सडक विभाग,

·       महानगरपालिका, उपमहानगरपालिका, नगरपालिका, गाउंपालिका

·       यातायात व्यवसायी सम्बध्द संघ तथा महासंघहरु,

·       यातायात श्रमिक सम्बध्द संगठनहरु,

·       यात्रु (सार्वजनिक सवारी साधन उपभोक्ताहरु),

·        पैदल यात्री तथा सडक प्रयोगकर्ताहरु,

·        ट्राफिक प्रहरी,

·       जनप्रतिनिधिहरू,

·       राजनीतिक दलहरु,

·       नागरिक अगुवाहरू,

·       पत्रकार एवं सञ्चारकर्मीहरू

अन्त्यमा,
माथि उल्लेख गरिएका विषयमा सुधार हुन सकेमा सडक दुर्घटना न्यूनीकरण हुन सक्छ । सडक दुर्घटना हुनुमा प्रतिशतको मात्रा फरक हुनसक्ला तर दोष सबै पक्षको छ । कुनै एक पक्षलाई मात्र दोष लगाएर आफु पन्छिन खोज्नु कि त पानी माथिको ओभानो हुन खोज्नु हो । त्यसैले हामी सवै पक्ष सडक दुर्घटना हुनुमा जिम्मेवार ठान्नु पर्दछ । जै देखि सडक दुर्घटना न्यूनिकरणमा हामि सवै एक जुट बन्नै पर्दछ । सडक हामी सवैको सम्पत्ती हो । सडकको उचित संरक्षण र प्रयोग हुन सकेमा र्थिक सामाजिक रूपान्तरणको माध्यम बन्न सक्ने विश्वास गर्न सकिन्छ । यसरी र्थिक सामाजिक रूपान्तरणको माध्यमबाट समृध्द नेपाल,सुखी नेपाली बनाउन सकिनेछ ।

 (लेखकःनेपाल सरकारका उपसचिव एवं सैनामैना नगरपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत हुनुहुन्छ ।)


Comments